Có phải chỉ có đối lập chính trị mới kiểm soát được quyền lực?

         Mới đây, trang Xin Bánh Mì có bài viết phê phán chế độ xã hội ta. Tác giả sử dụng nhiều từ ngữ cảm xúc đòi thực hiện chế độ đa nguyên. Theo họ, có đối lập mới giám sát lẫn nhau, tránh nảy sinh tiêu cực. Đồng thời, cho rằng thực hiện chế độ nhất nguyên, thì quyền con người không được bảo đảm. Đó cũng là hai vấn đề mà bài viết này sẽ tập trung làm rõ.

Tác giả đòi đa nguyên, đối lập như điều kiện duy nhất để kiểm soát quyền lực là sự đánh tráo khái niệm. Bài viết đã ngầm đồng nhất “kiểm soát quyền lực” với “đa đảng đối lập”, từ đó suy ra rằng chỉ cần không có đối lập thì tất yếu dẫn đến lạm quyền. Đây là cách lập luận thiếu cơ sở. Kiểm soát quyền lực là mục tiêu mà bất kỳ nhà nước nào cũng hướng tới, nhưng cách thức thực hiện lại rất đa dạng. Không có một mô hình duy nhất áp dụng cho mọi quốc gia. Việc lấy mô hình đa đảng làm “chuẩn” rồi quy chiếu ngược lại để phủ định các mô hình khác là cách nhìn đơn giản, thiếu tính so sánh thực tiễn.

Thực tế, ngay trong các quốc gia đa đảng, cơ chế đối lập không phải lúc nào cũng vận hành hiệu quả như lý thuyết. Không hiếm trường hợp các đảng phái đối đầu, làm tê liệt quá trình ra quyết định hoặc khiến chính sách bị chi phối bởi lợi ích nhóm. Chính phủ Mỹ đã nhiều lần bị đóng cửa do xung đột giữa các đảng phái. Điều đó cho thấy cơ chế đối lập không phải lúc nào cũng giúp hệ thống vận hành trơn tru, thậm chí có lúc còn làm gián đoạn hoạt động của nhà nước. Điều đó cho thấy bản thân đa đảng không phải là “bảo chứng” cho minh bạch hay hiệu quả. Vì vậy, việc tuyệt đối hóa mô hình này là thiếu thuyết phục.

Ngược lại, nhận định rằng ở Việt Nam “một đảng là một mình một ngựa, không chịu sự giám sát của ai” là sự xuyên tạc. Quyền lực nhà nước không vận hành theo kiểu khép kín, mà có sự phân công và kiểm soát giữa các cơ quan. Quốc hội thực hiện giám sát tối cao, các cơ quan thanh tra, kiểm toán hoạt động thường xuyên, báo chí và dư luận xã hội ngày càng đóng vai trò phản ánh và giám sát. Đặc biệt, cơ chế kiểm tra, kỷ luật trong nội bộ được thực hiện nghiêm minh.

Minh chứng rõ nhất là công tác phòng, chống tham nhũng trong thời gian qua. Nhiều vụ việc lớn đã được đưa ra ánh sáng, nhiều cán bộ, kể cả cán bộ cấp cao, bị xử lý. Nếu thực sự “không ai giám sát ai”, thì những sai phạm đó đã không thể bị phát hiện và xử lý. Thực tế này cho thấy cơ chế kiểm soát quyền lực không phải là hình thức, mà có hiệu lực cụ thể.

Từ đó có thể thấy, vấn đề không nằm ở “một đảng hay nhiều đảng”, mà ở việc cơ chế kiểm soát có thực chất hay không. Đánh giá một mô hình chính trị cần dựa trên kết quả vận hành, chứ không thể dựa trên định kiến hay khuôn mẫu áp đặt.

Tác giả cũng cho rằng chế độ nhất nguyên khiến “quyền con người không được bảo hộ” là sự cường điệu hóa cực đoan. Cách diễn đạt kiểu “không được bảo hộ” mang tính phủ định sạch trơn, dễ gây ấn tượng nhưng lại không đứng vững trước thực tế. Nếu quyền con người thực sự không được bảo hộ, thì đời sống xã hội không thể vận hành bình thường như hiện nay. Người dân vẫn học tập, làm việc, kinh doanh, sáng tạo và tham gia các hoạt động xã hội. Nếu quyền con người không được bảo hộ, thì vì sao xã hội vẫn vận hành bình thường, người dân vẫn học tập, làm việc, kinh doanh và sáng tạo?

Nguyên nhân của sự sai lệch này nằm ở cách hiểu phiến diện về quyền con người. Bài viết dường như chỉ nhìn quyền con người dưới góc độ chính trị hẹp, mà bỏ qua các quyền cơ bản khác. Trong khi đó, quyền con người bao gồm nhiều phương diện thiết thực như quyền được sống an toàn, quyền học tập, quyền làm việc, quyền phát triển kinh tế và tiếp cận các dịch vụ xã hội. Những quyền này gắn trực tiếp với đời sống của đại đa số người dân và đang được bảo đảm trên thực tế.

Bên cạnh đó, lập luận cho rằng chế độ hiện nay “không tạo động lực cống hiến” cũng không phù hợp với thực tiễn. Một xã hội thiếu động lực sẽ không thể có sự phát triển năng động như những gì đang diễn ra. Sự lớn mạnh của khu vực kinh tế tư nhân, sự gia tăng của các doanh nghiệp khởi nghiệp và những đóng góp của đội ngũ trí thức, người lao động là minh chứng rõ ràng. Động lực không chỉ đến từ cạnh tranh chính trị, mà còn đến từ cơ hội phát triển, môi trường ổn định và niềm tin vào tương lai. Thực tế đó cho thấy, nói rằng xã hội “không có động lực cống hiến” là nhận định xa rời đời sống.

Cuối cùng, việc quy kết rằng pháp luật không nghiêm minh, tư pháp không độc lập cũng là nhận định thiếu căn cứ. Hệ thống pháp luật đang từng bước hoàn thiện, nhiều vụ án lớn được xét xử công khai. Dù vẫn còn những hạn chế cần tiếp tục khắc phục, nhưng không thể vì thế mà phủ nhận toàn bộ. Cách nhìn “phủ định sạch trơn” không giúp làm rõ vấn đề, mà chỉ làm méo mó thực tế.

Nhìn chung bài viết của trang Xin Bánh Mì đã dùng cảm xúc thay cho căn cứ lý luận và thực tiễn. Ông cha ta nói “giận quá mất khôn”, nhưng trong tranh luận khoa học, vấn đề không phải là cảm xúc mạnh hay yếu, mà là lập luận có căn cứ hay không. Khi lý trí bị thay bằng cảm tính, thì kết luận khó có thể thuyết phục./.

(https://ivanlevanlan.wordpress.com)