Tre Việt - “Không có tự do thì luật pháp chỉ là mệnh lệnh của kẻ cướp” là tiêu đề bài viết của Nhật Ngôn đăng trên trang facebook Việt Nam Thời Báo mới đây. Trong đó, đưa ra những nhận định, như: pháp luật Việt Nam chỉ là “mệnh lệnh của một đảng được hợp thức hóa”, hay “Đảng vừa viết luật, vừa thi hành, vừa xét xử”, v.v. Đây là những suy luận hoàn toàn phiến diện, thiếu cơ sở, quy kết bản chất của pháp luật và tổ chức quyền lực nhà nước, nhằm chống phá sự nghiệp xây dựng, phát triển của Việt Nam, cần bị vạch trần, bác bỏ.
Trước hết, cần khẳng định rằng tự do là giá trị quan trọng của con người, nhưng tự do không đồng nghĩa với việc cá nhân được hành động tùy ý, bất chấp quyền, lợi ích hợp pháp của người khác, lợi ích chung của cộng đồng. Trong bất kỳ xã hội nào, việc thực hiện quyền tự do của mỗi người đều diễn ra trong những quan hệ xã hội cụ thể. Nếu không có các quy tắc chung để điều chỉnh hành vi, giải quyết tranh chấp và xử lý vi phạm thì tự do của người này có thể trở thành sự xâm phạm tự do của người khác.
Vì vậy, pháp luật không chỉ là công cụ quản lý xã hội mà còn là phương tiện xác lập, bảo vệ và bảo đảm thực hiện các quyền tự do. Pháp luật quy định những giới hạn cần thiết đối với hành vi của mỗi chủ thể, đồng thời đặt ra trách nhiệm đối với cơ quan công quyền, tạo cơ sở để người dân bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Một hệ thống pháp luật có chất lượng phải vừa bảo đảm trật tự, kỷ cương, vừa tôn trọng quyền con người, quyền công dân; vừa xác định nghĩa vụ, trách nhiệm, vừa ngăn ngừa việc lạm dụng quyền lực.
Ở Việt Nam, Hiến pháp năm 2013 (được sửa đổi, bổ sung năm 2025) đã xác lập những nguyên tắc nền tảng về vấn đề này. Điều 2 khẳng định: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Còn tại Điều 3 đã quy định: Nhà nước có trách nhiệm công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Đặc biệt, Điều 14 quy định: Các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật; việc hạn chế các quyền này chỉ được thực hiện theo quy định của luật trong những trường hợp cần thiết.
Những quy định trên cho thấy, trong khuôn khổ pháp lý Việt Nam, tự do không bị phủ nhận mà được hiến định, bảo vệ và gắn với trách nhiệm của Nhà nước. Do đó, đặt tự do đối lập tuyệt đối với pháp luật, hoặc coi sự tồn tại của những quy định bắt buộc là bằng chứng cho thấy tự do không hiện hữu, là cách tiếp cận thiếu khách quan, toàn diện.
Trong bài viết còn cho rằng: pháp luật Việt Nam chỉ là “mệnh lệnh của một đảng được hợp thức hóa”. Cách diễn giải này chưa phân biệt đầy đủ giữa vai trò lãnh đạo chính trị, thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật và cơ chế tổ chức thi hành pháp luật của Nhà nước. Bởi: Điều 4 của Hiến pháp năm 2013 ghi rõ: Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội; đồng thời, Hiến pháp quy định Đảng gắn bó mật thiết với Nhân dân, phục vụ Nhân dân, chịu sự giám sát của Nhân dân, chịu trách nhiệm trước Nhân dân về những quyết định của mình; các tổ chức của Đảng và đảng viên hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật.
Như vậy, việc xác định vai trò lãnh đạo của Đảng không đồng nghĩa với việc đồng nhất Đảng với toàn bộ hệ thống cơ quan nhà nước hoặc cho rằng mọi hoạt động xây dựng, ban hành và thực thi pháp luật đều do một chủ thể duy nhất trực tiếp tiến hành. Trong thực tiễn thể chế, chủ trương, đường lối của Đảng định hướng quá trình hoạch định chính sách; việc thể chế hóa thành pháp luật được thực hiện thông qua các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định. Các văn bản quy phạm pháp luật phải được xem xét theo thẩm quyền ban hành, hình thức, nội dung và trình tự, thủ tục tương ứng.
Cùng với đó, trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025, cùng các sửa đổi, bổ sung có liên quan đã quy định khuôn khổ pháp lý về xây dựng, ban hành và tổ chức thi hành văn bản quy phạm pháp luật. Đây là cơ sở pháp lý để xem xét quá trình chuyển hóa chính sách thành quy tắc xử sự chung, thay vì chỉ dựa vào nhận định rằng pháp luật là sự hợp thức hóa ý chí của Đảng.
Mặt khác, cần đánh giá pháp luật qua nội dung và tác động thực tế của nó đối với đời sống xã hội: quyền và nghĩa vụ của người dân được xác lập ra sao; lợi ích hợp pháp được bảo vệ như thế nào; cơ quan công quyền phải chịu những ràng buộc gì; cơ chế khiếu nại, tố cáo, xét xử và giám sát được thực hiện đến đâu. Đây mới là những tiêu chí cụ thể để nhận diện chất lượng và hiệu lực của một hệ thống pháp luật. Thực tế trong xã hội Việt Nam, mọi công dân đều có quyền bình đẳng trước pháp luật, có quyền tham gia quản lý, giám sát, phản biện xã hội, quyền khiếu nại, tố cáo cùng nhiều quyền tự do cơ bản khác.
Như vậy, cả lý luận và thực tiễn đều chỉ rõ những suy luận trong bài viết trên là hoàn toàn phiến diện, không có cơ sở, quy chụp nên sẽ không dẫn dụ, lừa gạt được ai và những âm mưu, ý đồ chống phá của chúng nhất định sẽ thất bại./.
